• Anasayfa
  • Yaşam
  • Bir Anı Daha Önce Yaşama Hissi: Dejavu Nedir, Neden Olur?

‘Ben Bu Anı Daha Önce Yaşamıştım’ Demenize Sebep Olan Dejavu Hissinin Arkasındaki Esas Sebep

14
9
1
1
1
Herkesin hayatının bir döneminde en az bir kez yaşamış olduğu dejavu hissi genel olarak zararsız bir durumdur ancak sık tekrarlanması epilepsi ve bazı nörolojik rahatsızlıkların belirtisi olabilir. Ben bu anı daha önce yaşamıştım hissi yaratan dejavu nedir, neden olur gibi merak edilen soruların yanıtlarına gelin bilimin penceresinden bakalım.

Hakkında sayısız çalışma yapılmasına rağmen beynimiz hala bilim insanları için bile gizemini koruyor. Öyle ki pek çok psikolojik rahatsızlığın tanısı ve tedavisi modern tıp için bile çok zor. Beynimizin bir oyunu olan ve ben bu anı daha önce yaşadım hissi yaratan dejavu, konu hakkında yapılan pek çok çalışmaya rağmen hala bir gizem perdesine sahip. Dejavu nedir, neden olur bazı yanıtlar elbette var ancak her vaka için aynı teşhis konulamıyor.

Dejavu durumu insanlık var olduğu günden beri bizimle beraber. Bu nedenle yüzlerce yıl önce bile bugün bildiğimiz anlamda olmasa da böyle bir konudan bahsediliyor. Dejavu hakkında yapılan bilimsel çalışmalar ise mistik endişeleri ortadan kaldırıyor ve maalesef daha kötüsü olan nörolojik sorunların kapılarını aralıyor. Dejavu nedir, neden olur gibi önemli sorulara bilim nasıl yanıt veriyor gelin tüm detaylarıyla inceleyelim.

The Matrix'teki şu kedi sahnesini hatırladınız mı?

Filmdeki bu kediyi aynı şekilde peş peşe iki kez gören Neo, ilk başta olayın gizemini çözemiyor. Hikaye gereği kedinin iki kez gözükmesi Matrix yazılımındaki küçük bir hata olarak veriliyor.

Hiç bilmeyenler için; dejavu nedir?

dejavu

Déjà Vu cümlesinden türemiş olan dejavu, Fransızca zaten görüldü anlamına gelmektedir. Yani dejavu, ilk kez görmüş ya da yaşamış olsanız bile bir şeyi ya da bir olayı daha önce görmüş ya da yaşamış gibi hissetmeniz durumudur. Beyninizdeki iki düşünce akımının çarpışması sonucu oluşan bir aksaklık olarak da tanımlanabilir.

İnsanların yüzde 97’sinin hayatlarında en az bir kez dejavu yaşadığı düşünülüyor ve hatta insanların üçte ikisinin düzenli olarak dejavu yaşadığı tahmin ediliyor. Bu açıdan baktığımız zaman dejavu, bilinen tüm benzer deneyimlerden çok daha yaygın olarak görülen bir durumdur. 

İnsanlar yüzlerce yıl önce bile dejavu yaşıyorlardı:

dejavu

Modern dünyanın etkileri nedeniyle dejavu çok daha sık görülen bir durum haline gelmiş olsa bile aslında insanlar yüzlerce yıl önce de dejavu durumunu deneyimliyorlardı. Dejavu hakkında bugüne kadar gelen en eski kaynak, milattan sonra 400’lü yıllarda yaşamış olan St. Augustine’e aittir. St. Augustine, dejavu için yanlış hatıralar tanımını kullanmıştır.

Dejavudan dejavu olarak bahseden ilk kişi kişi 1851 - 1917 yılları arasında yaşamış olan Emile Boirac isimli Fransız bir filozoftur. Konuya bilimsel açıdan ilk yaklaşan kişi ise FL Arnaud isimli bir nörolog olmuştur. Societe Medico-Psychologique toplantısında konuşan FL Arnaud, dejavu ile epilepsi arasındaki ilişkiyi ortaya koymuştur. Konu hakkında yapılan yakın tarihli araştırmalar ise dejavunun algı ve hafıza ile ilişkili olabileceğinden bahsediyor.

Dejavu nasıl olur?

dejavu

Yapılan son çalışmalara göre dejavu, iki farklı farkındalık akşının çarpışması sonucu meydana geliyor; mevcut bir durumu tanıma deneyimi ile bunun yanlış hatırlanması. Gariptir, dejavu yaşayan kişi bu durumu fark eder. Dejavunun altında bölünmüş bir algı yatar. Dikkat dağınıklığı ya da görüşün engellemesi nedeniyle görüntü iki kez işlenir.

Bir örnek üzerinden açıklamak daha doğru olacak. Arkadaşlarınızla bir kafeye gittiniz, oturdunuz, çay söylediniz, arkadaşınız çaydan bir yudum aldı ve yüzünü ekşiterek beğenmediğini söyledi. Siz de tam o anda dejavu yaşadınız ve sanki arkadaşınız yüzünü ekşiterek çayı beğenmediğini daha önce söylemiş ve yapmış hissettiniz. İşte dejavu bu şekilde yaşanır.

Peki neden dejavu hissini yaşarız?

dejavu

Dejavu, yaşandığı an için rahatsız edici bir kafa karışıklığı yaratsa bile çoğu zaman zararlı bir durum değildir. Yorgun ve stresli kişiler çok daha fazla dejavu deneyimler çünkü bu iki durum da uzun ve kısa süreli belleği olumsuz etkilemektedir. Temporal lob epilepsisi çalışmalarında dopaminin de dejavu deneyimi yaşama konusunda etkili olduğu görülmüştür.

Tesadüf eseri incelenen bir vaka çalışmasında bazı grip ilaçlarının birlikte kullanılmasının dejavu üzerinde etkileri olduğu görüldü. Hastaya verilen iki grip ilacı birlikte kullanıldığı andan itibaren kişi birkaç saatte bir dejavu yaşadığını söyledi. İlaç kesildiği anda hastanın dejavu yaşama deneyimi ortadan kalktı.

Her iki ilaç da grip semptomlarını azaltma özelliği gösteriyordu. Bu özelliklerini ise dopamin sistemi üzerindeki değişiklikler sonucu gösteriyorlardı. Hastada dopamin arttıkça dejavu epizodlarında da artma olduğu düşünülüyor. Yapılan bazı epilepsi çalışmalarında beynin hipokampus bölümünde yaşanan dismensik semptomlar yani bozuk hafıza semptomları nedeniyle dejavu deneyiminde artış olduğu da görülmüştür.

Sağlıklı kişilerde ve nörolojik rahatsızlığı olan kişilerde farklı dejavu deneyimleri yaşanıyor:

dejavu

Dejavu hissi için genel bir tanım yapmak mümkün ancak bu durum tamamen kişiye özel gerçekleşen bir deneyim olduğu için herkesin farklı bir dejavu deneyimi yaşadığı düşünülüyor. Düzenli olarak dejavu yaşayan kişilerin beynindeki gri maddenin daha az olduğu görüldü. Beynin en dış tabakası olan gri madde hareket, hafıza ve duygu kontrolünden sorumludur. Gri madde ne kadar fazlaysa bu hareketler de o kadar sağlıklı olur.

Dejavu yaşayan nörolojik rahatsızlığı olan kişilerin beyninin hipokampus, parahipokampal girus ve temporal neokorteks bölümlerinin yani anıların saklanması ve oluşturulmasıyla sorumlu bölümlerinin etkilendiği görülmüştür.

Dejavu yaşayan epilepsi hastası kişilerin beyninin hafıza ile ilişkili bölümleri etkilenirken dejavu yaşayan sağlıklı kişilerin beyninin duygusal bölümlerinin etkilendiği biliniyor. Ancak bir genelleme yapmak gerekirse dejavunun asıl yaşanma nedeni, görsel anıları yöneten medial temporal lob içinde meydana gelen normal dışı sinyallerdir. 

Şizofreni hastalarında, epilepsi hastalarında, vasküler demans hastalarında ve yoğun endişeye sahip kişilerde çok daha fazla dejavu deneyimi yaşanmaktadır. Bu kişilerin herhangi bir nörolojik rahatsızlığı olmasa bile dejavu çok daha fazla yaşanır. Dejavu dışında bu durum türlerini tanımlamak için kullanılan bazı kavramlar vardır;

  • Deja entendu: zaten duyuldu.
  • Deja eprouve: zaten deneyimlendi:
  • Dejat: çoktan bitti.
  • Deja pense: çoktan düşünüldü.
  • Deja raconte: zaten anlatıldı.
  • Deja senti: çoktan hissedildi ya da çoktan koklandı.
  • Deja su: bu bilgi zaten biliniyor.
  • Deja trouve: zaten bulundu.
  • Deja vecu: zaten yaşandı.
  • Deja voulu: zaten arandı.

Dejavu yaşayan kişilerin bazı ortak özellikleri:

dejavu

  • Yüksek gelir düzeyine sahipler
  • İyi eğitimliler
  • Sık seyahat ediyorlar
  • Rüyalarını hatırlıyorlar
  • Liberaller
  • 15 - 25 yaş aralığındalar

Elbette daha pek çok farklı özelliğe sahip kişilerde de dejavu deneyimi yaşandığı görülmüştür ancak bu tür bir şikayet ile doktora başvuru yapan konu hakkındaki çalışmalara katılan kişilerin genel özellikleri bu şekildedir.

Doktora gitmek gerekir mi?

Zaman zaman dejavu yaşamak normal ve zararsız bir durumdur, herhangi bir rahatsızlığınız olduğunu göstermez. Ancak haftada birkaç kez ya da daha fazla dejavu yaşıyorsanız epilepsi ya da farklı bir nörolojik rahatsızlığa sahip olabilirsiniz. Bu nedenle böyle bir durumda uzman bir hekime muayene olmanız öneriliyor.

Ben bu anı daha önce yaşadım hissi ile kişinin zihnini allak bullak eden dejavu nedir, neden olur gibi merak edilen soruları yanıtlayarak konu hakkında bilmeniz gereken detaylardan bahsettik. Eğer bu tür bir durumu sık sık yaşıyorsanız en yakın sağlık kuruluşuna başvurarak uzman bir hekime muayene olmayı ihmal etmeyin. Konu hakkındaki düşüncelerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.

14
9
1
1
1
Emoji İle Tepki Ver
14
9
1
1
1