• Anasayfa
  • Yaşam
  • Yanlış Karar Vermemize Neden Olan 50 Psikolojik Yanılgı

Günlük Hayatta Sık Sık Yanlış Karar Vermemize Neden Olan Tamamen Gerçek Dışı 50 Psikolojik Yanılgı

75
15
10
7
3
Yapacağımız eylemlere karar vermemiz gereken durumlarda farklı seçenekleri mantık çerçevesinde değerlendirir ve bir sonuca varırız. Fakat bilişşel çarpıtmalar, mantığı geride bırakmamıza sebep olur ve bizleri yanlış kararlara iter. Bunlardan kurtulmak için de önce onları tanımamız gerekir.

Düşünce sürecimizi çoğu zaman kötü şekilde etkileyen, birbirinden farklı bilişsel çarpıtmalarımız vardır. Bu eğilimler; tartışmalarda, alışveriş sırasında, biriyle tanışırken, bir düşünceyi savunurken ve daha nice farklı durumlarda kendilerini gösterirler. Peki, kısaca nedir bu bilişsel eğilim?

Bilişsel çarpıtmalar kabaca beynin gerçek dışı bağlantılar kurmasına deniyor. Mantığın da dışında kalan bu bağlantılar bizleri yanlış kararlar vermeye itiyor. Aşırı genelleme yapma, sahte indirimlerin çekici gelmesi, birini aşırı masum görme gibi durumları bilişsel çarpıtmalara örnek olarak verebiliriz. Gelin ortadan kaldırmak için önce varlığından haberdar olmanızın gerektiği bu gibi durumların 50 tanesine yakından bakalım.

Fark etmeden üzerinizde taşıyor olabileceğiniz 50 bilişsel çarpıtma ve örnekleri/açıklamaları:

Temel ilişkilendirme hatası: Başkasını bir kere sinirli gördüğümüzde o hep sinirlidir, biz sinirli olduğumuzda ise sadece kötü bir gün geçiriyor oluruz

Kendine hizmet eden ön yargı: Başarımız her zaman bizim eserimizdir, başarısız olduysak her zaman bir dış etken yüzündendir

  • O vurur diye bırakmıştır o

Aynı grup içindekileri öne çıkarma: Biriyle konuşmayı kestiğimizde, bizimle birlikte konuşmayı kesen kişiye, hâlâ o kişiyle konuşan başka birine göre daha sıcak oluruz

Arkadaş grubu

Sürü Psikolojisi: Herkes NFT alıp kripto paraya yatırım yapıyor, 'hiçbir fikrimiz olmasa da' biz de yapmalıyız (Önce konu hakkında bilgi edinmeyi tercih edin)

Sürü psikolojisi

Grup Düşüncesi (Groupthink): İş yerindeki üstümüzün düşüncesi hatalı olsa da onaylamalıyız, maksat kimse çatışmasın. Ya da dersi asmak istemesek de arkadaşlarımızla çatışmamak için onlarla gitmeliyiz

Onaylama

Halo Etkisi (Başka bir deyişle "Kemal'im yapmaz" etkisi): Ne kadar da efendi birine benziyor, kesinlikle bir karıncaya bile zarar vermez

Tyler Durden

Ahlakî rastlantı: İzmir'de deprem olmasının elbette tek sebebi var...

Futbol

Yanlış ortaklık: Evli olan her çift çocuk ister veya 10 milyon dolarla sevgilisi arasında seçim yapmak zorunda kalan herkes parayı seçer (Aslında olandan daha fazla kişinin bizimle aynı şeyi düşündüğünü düşünürüz)

Yanlış ortaklık

Bilginin laneti (Curse of knowledge): Bir uzman olarak, borsanın işleyişi konusunda anlattıklarımı nasıl anlamazlar, oldukça basit (aynı arka plana sahip olmadıkları için)

Konuşma

Spot ışığı etkisi: Ayağım kaydı ve düştüm, çevredekiler yıllarca buna gülecek, rezil oldum! (Kimsenin umrunda değil)

Basketbol maçı

Ulaşılabilirlik kestirme yolu: Bir videoda hızlı trenin raydan uçup gittiğini gördüm, bu yüzden luna parklar güvenli değil (Bir sonuca varmak için mantıksız da olsa olabilecek en kısa yolu kullanırız)

Lunapark

Savunmacı dayandırma: Kaza yapan sürücü alkollü olduğu için kazaya karıştı, ben alkol kullanmadığım için kazaya karışmam (Tanımamanıza rağmen karşı tarafa suçu yükleyerek kendinizi savundunuz)

Neo

Adil Dünya düşüncesi: Kötü şeyler yaparsak başımıza kötü şeyler gelir, iyi şeyler yapan da iyilik bulur

Naif gerçekçilik: Ben dünyayı olduğu gibi görüyorum, sen ise dininden, inandığın şeylerden etkilenerek taraflı davranıyorsun

Hamlet

Naif sinizm: Sırf gösteriş için binlerce ağaç dikiyor, iyi niyetiyle ilgisi olduğunu düşünmüyorum

Mr. Beast

Barnum etkisi: Hayır dostum bu fal kesinlikle bana konuşuyor, Koç burcu sevgilisini paylaşmayı sevmezmiş, ben de sevmem! Ne kadar isabetli gördün mü? (Genele uyarlanabilecek bir şeyi özele, kendimize indirgeme)

Barnum etkisi

Cahil cesareti: Bordo bereliler suyun altında 3 gün nefessiz kalabiliyor, inanmıyorsanız gidin araştırın (Bilginin değil, konuşanın öz güveninin inandırıcılığı sağlaması)

Trump

Çapa etkisi (Anchoring): İki bot arasında kaldım. Biri 200TL, diğeri de 350TL'den 200TL'ye düşmüş. Kesinlikle indirime gireni almalıyım.

Çapa etkisi

Otomasyona meyilli olma: 32 sayfalık ödevimi hazırladım, yazım yanlışlarına bakmakla uğraşamam, otomatik düzeltme halleder zaten (otomatik düzeltmeler çoğu zaman kelime yazımı doğru olduğu sürece hatalı göstermez, yani cümleye uymayacak bir kelime hatasızmış gibi orada kalır)

Otomatik düzeltmee yapan uygulamalar

Google etkisi: Farklı zamanlarda 10 kere baktım ama o şarkıcının ismini yine unuttum

Google etkisi

Tepkisellik ya da başka bir deyişle 'yasaklar çiğnenmek içindir': Telefona alıştırdığım çocuğuma telefonu yasaklarsam sorun çözülür (telefon daha çekici gelecek)

Tepkisellik

Doğrulama yanlılığı: Kahvenin uyanık kalmaya yardımcı olduğu açıklanmış. Bu sebeple fazla kahve tüketimini savunuyorum, fakat arkadaşım uykusunu kaçırdığı için bunun yanlış olduğunu düşünüyor (Aynı konunun farklı düşüncelere göre yorumlanması)

Doğrulama yanlılığı

Geri tepme etkisi: Dünya'nın düz olmadığını kanıtladığı belgeleri sıra sıra önüme dizdi, düz olduğu düşüncesine daha sıkı bağlandım

Geri tepme etkisi

Üçüncü şahıs etkisi: Medya bize mesajlar veriyor fakat bu sadece diğerlerini etkileyebilir, beni değil

Üçüncü şahıs etkisi

İnanç taraflılığı: Ay'a aslında inilmediğini sürekli söyülyorum, arkadaşım da bayrağın gerçekçi görünmediğini söyleyerek bunu destekliyor (Bu, destekleyici nitelikte bir şey değil fakat aynı inanca hizmet ettiğinden ikna ediciliğine değil, akla yatmasına bakılıyor)

Ay'a iniş

Bulunabilirlik çavlanı: (Kolanın zararlı olduğunu gösteren bir haberin ardından) Kolanın içinde böcek var kimse almasın! (Yeterince tekrar edilince düşüncenin doğru gelmesi durumu)

Kola

Geriye çekme: Bizim zamanımızda böyle değildi, şimdi kimsede saygı kalmamış. Toplum olarak yokuş aşağı gidiyoruz. (Geçmişi yüceltip geleceği kötüleme durumu)

Harold

Statükoculuk: Bu uygulama, bilgilerimi alıp farklı yerlerde paylaşabilecekse ne yapabilirim ki? Rahatımı bozmak istemiyorum bir de farklı uygulama mı arayayım? (Evet arayın)

WhatsApp

Batık maliyet yanılgısı: bu yatırımın birkaç haftadır düşüşte olması önemli değil, her an fırlayabilir. O sebeple de buna yatırım yapmaya devam edeceğim

Bitcoin

Kumarbaz yanılgısı: Son üç sorunun cevabı A çıkmıştı, sıradakinde A'yı eleyeyim (Öğretmeniniz isterse her birinin cevabı A olan 20 soruluk testler hazırlayabilir)

Kumarbaz yanılgısı

Sıfır-Risk Yanlılığı: Bilgisayar alırken tüm ek koruma paketlerini de almalıyım ki sonradan üzülmeyeyim

Sıfır risk yanlılığı

Çerçeveleme: "Bu sabun mikropların yüzde 99,9'unun ortadan kaldırıyor" ve "Bu sabun mikropların tamamını ortadan kaldırmıyor" arasındaki fark (Ne söylediğiniz değil, nasıl söylediğiniz öne çıkıyor)

Çerçeveleme

Klişeleştirme: Yeğenime oyuncak bebek almayı tercih ettim, ne de olsa kız, başka neyle oynayabilir?

Klişeleştirme

Grup dışı homojenlik etkisi: (Xbox ortamına girmemiş bir PlayStation kullanıcısından) Xbox kullanıcılarının hepsi birbirinin aynısı

Grup dışı homojenlik etkisi

Otorite yanlılığı: Yatırım işlerinden anlayan bir tanıdığım ...coin'i önerdi, yani adeta yapışmalıyız buna

Otorite yanlılığı

Plasebo etkisi: Verilen tedavinin acıyı azaltacağına inanılıyorsa ufak da olsa bir ilerleme görülür

Plasebo

Sağ kalma yanlılığı: İş insanlarının neden başarısız olduğunu göz ardı edip sadece başarılı olanların hikayelerine odaklanırız.

Sadece Başarılılara Odaklanma

Tachypsychia: Oradan düşerken zamanın yavaşladığını hissettim (Zamanı algılama şeklimiz duruma göre şekillenir)

Gereksizlik yasası: Şehir kurma ve yönetme oyununda masrafa girip kaldırımların kenarına demirlik ekledim, millet yine mutlu olmadı (Hayır açlık ve yoksulluk gibi sorunlarla asla ilgisi yok)

Gereksizlik yasası

Zeigarnik etkisi: 9 görevi tamamlamış olmam umrumda bile değil, 1 tanesi hâlâ orada duruyor (Görevlerinizi tamamlamak için uğraşın, fakat o anki durumunuzu/ilerlemenizi objektif bir şekilde göz önünde bulundurun)

Zeigarnik etkisi

IKEA etkisi: Ayakkabım çok hoş değil mi? İnternette kendim tasarladım (Son hâline ulaşmasına katkıda bulunduğumuz şeylere daha çok değer veririz)

IKEA etkisi

Ben Franklin etkisi: Sevmediğimiz veya nötr olduğumuz kişilere iyilik yapınca, yavaş yavaş da olsa onlara kanımız ısınır.

Ben Franklin etkisi

Seyirci etkisi: Çevrede başkaları varken duruma müdahale etme eğilimimiz azalır (Sadece 112'yi aramak bile size düşmezmiş gibi gelir)

Seyirci etkisi

Etki altına alınabilirlik: Özellikle çocuklarda etkili olan bu durum dışarıdan kolayca etkilenme anlamına geliyor. Söylenen şey de kendisine öylece hafızada yer edinebilir

Etki altına alınabilirlik

Sahte anı: Hafızamızda kurulan sahte anılar gerçeğin yerini alır

Sahte anılar

Kriptomnezi: Önceden bildiğimiz bir düşünce hafızamıza işler ve saklanır, daha sonra ortaya çıktığında bizim fikrimizmiş gibi gelir

Kriptomnezi

Toplanma İllüzyonu şeklinde çevirebileceğimiz Clustering Illusion: Rastgele olmanın hakim olduğu durumlarda bir düzen aramaya çalışırız (Bulutları hayvana benzetmek gibi)

Toplanma illüzyonu

Negatif yanlılık: Olayların kötü sonuçlanacağı konusunda zaman zaman gereğinden fazla umutsuz oluruz

Kötümserlik

Pozitif yanlılık: Olayların iyi sonuçlanıp sonuçlanmayacağı konusunda zaman zaman fazla iyimser oluruz

Pozitif yanlılk

Son olarak, Kör nokta: Üzerimizde bu çarpıtmaların olmadığını düşünürüz fakat her birinde gözümüzün önüne birileri gelir (Kendinize karşı da objektif olun)

Kör nokta

Toplamda 50 bilişsel çarpıtmayı, gerek açıklamalarıyla, gerekse de düşünce örnekleriyle anlattık. Unutmayın ki bunlar çevrenizden, yetişme veya yetiştirilme şeklinizden ve daha nice şeyin etkisiyle ortaya çıkan çarpıtmalar. Bu sebeple bunlardan kurtulmak istiyorsanız önce kendinizi tanımanız gerekiyor.

Kaynaklar: 1, 2

75
15
10
7
3
Emoji İle Tepki Ver
75
15
10
7
3